امروزه شمار ارمنی زبانان جهان پیرامون هشت تا ده میلیون نفر است. جمعیت خود جمهوری ارمنستان سه و نیم میلیون است. یکی از کشورهایی که جمعیت قابل توجهی از ارمنیان را در جهان داراست ایران است ( با جمعیتی معادل صدتا دویست هزار نفر ارمنی ) پس از انقاب اسلامی تعداد زیادی از ارمنیان، کشور را ترک کردند سایر کشورهایی که جمعیت قابل توجه ارمنی تبار دارند عبارتند از : ایالات متحده آمریکا یک و نیم میلیون ، روسیه یک میلیون و دویست هزار ، فرانسه نیم میلیون ، لبنان دویست هزار و سوریه صد هزار. شمار دیگری نیز در بسیاری کشورها و مناطق جهان از جمله در جمهوری خود خوانده قره باغ زندگی میکنند. ارمنیان خود برای زبانشان نا م های هایِرن و آشخاری را به کار می برند. البته نام آشخاری بیشتر از سوی ادیبان بکار می رود.
تاریخچه
ارمنستان پیش از سال ۱۴۵۴ یک پادشاهی توانگر با فرهنگی پرمایه بود که در برهه ای از زمان همه سرزمین های میان دریای سیاه و خزر را در بر میگرفت .ارمنستان در طول تاریخ خود محل نبرد جهان گشایان و آوردگاه امپراتوری های رقیب متعددی بوده است. از ۲۷۰۰ سال پیش تا کنون این منطقه به تصرف امپراتوری ایران، اسکندر، روم، بیزانس، خلافت اسامی اعراب، مغولان، تاتارها، عثمانی ها و روس ها درآمده است. در طول این مدت پادشاهی های مختلف ارمنستان موفق شدند تا حدود ۱۷۰۰ سال بر این سرزمین حکومت کنند. مدت های زیادی جزئی از ایران بوده است و فرهنگ آن از ایران تاثیر زیادی پذیرفته است. پس از سرنگونی پادشاهی ارمنستان در سال ۴۲۸ میلادی، این منطقه از نو بخشی از ایران شد. در دورانی از حکومت ایران، بخش مرکزی ارمنستان کنونی جزئی از خانات ایروان بود. در دوران صفویه ارمنستان شاهد رقابت و جنگ های دو امپراتوری صفویه و عثمانی بود و ایروان چندین باربه تصرف قوای عثمانی درآمد. بر اساس پیمان زهاب در سال ۱۶۳۹ میلادی ارمنستان شرقی که شامل ایروان هم می شد، تحت نفوذ صفویه و ارمنستان غربی مناطق شمال شرقی ترکیه امروزی به مرکزیت شهرهای ارزروم، سیواس و وان تحت تصرف عثمانی در آمد. در جنگ های ایران قاجاری و روسیه تزاری بر سر قفقاز منطقه سیونیک واقع در جنوب ارمنستان کنونی به تصرف روسیه درآمد و بر اساس پیمان گلستان ایران ادعای خود در باب گرجستان که بخش شمالی ارمنستان فعلی را در اختیار داشت، پس گرفت. در دور دوم جنگ های ایران و روسیه تزاری در سال ۱۲۰۶ هجری خورشیدی ۱۸۲۷ میلادی که زمان فتحعلی شاه قاجار رخ داد، سپاه ایران به فرماندهی عباس میرزا از ارتش روسیه به فرماندهی پاسکویچ شکست خورد. سپس در پی پیمان نامه ترکمانچای، ارمنستان رسماً از ایران جدا شد و به خاک روسیه پیوست. از سال ۱۹۲۰ تا زمان فروپاشی شوروی، ارمنستان تحت عنوان جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی، یکی از ۱۵ جمهوری تشکیل دهنده اتحاد جماهیر شوروی بود. ارمنستان در شهریور ۱۳۷۰ از اتحاد جماهیر شوروی استقلال یافت. پا کستان تنها کشوری است که این کشور را بدلیل اشغال اراضی جمهوری آذربایجان به رسمیت نشناخته است. ارمنستان روابط گرمی با ایران دارد. بسته بودن مرزهای این کشور با جمهوری آذربایجان و ترکیه و بی طرفی ایران در جنگ قره باغ از دلایل توسعه روابط دو کشور است.
جغرافیا
ارمنستان در قفقاز جنوبی ماورای قفقاز در میان دریای سیاه و دریای خزر قرار دارد که مرز میان آسیا و اروپا محسوب می شود. همسایگان ارمنستان در غرب ترکیه، در شمال گرجستان، در شرق جمهوری آذربایجان، و در جنوب ایران وجمهوری خودگردان نخجوان جزئی از جمهوری آذربایجان می باشند.
ارمنستان کشوری کوهستانی و پرباران است و نیز یک کشور محاط در خشکی است. بزرگ ترین دریاچه این کشور دریاچه سوان است که آب شیرین دارد و پهنه نسبتاً بزرگی از بخش میانی کشور را پوشانده است. پهناوری ارمنستان ۲۹٬۸۰۰ کیلومتر مربع است و حدود ۳٬۲۰۰٬۰۰۰ تن جمعیت دارد.
مردم ارمنی پیرو آیین مسیحیت هستند. مهمترین دریاچه ارمنستان دریاچه سوان Sevan ، در شرق این کشور واقع شده است و نقش بسیار چشمگیری در اکوسیستم منطقه ایفا می کند و چون در ارتفاع 1924 متری از سطح دریا قرار گرفته است، یکی از مرتفع ترین دریاچه های آب شیرین بزرگ جهان است.
با توجه به کوهستانی بودن این کشور رودهای ارمنستان اکثرا کوتاه و دارای جريان بسیار سریع هستند. ا کثر رود های ارمنستان از طریق رود ارس يا رود هایکورا یا آخوریان به دریای خزر سرازیر می شوند. رودهای این کشور ا گر چه میتوانند به عنوان منبع خوبی برای تامین انرژی الکتریسته و آب مصرفی کشور به کار روند، ولی به واسطه وجود آبشارها، سرعت زیاد آب جاری و پهنای کم آن ها قابليت کشتیرانی ندارند.
کوه هافات ارمنستان سرزمین بلندی است که قسمتی از شرق ترکیه، جنوب گرجستان، جنوب غربی جمهوری آذربایجان، و تمامی اراضی جمهوری ارمنستان را در برمیگیرد. مساحت تقریبی این فلات ۴۰۰ هزار کیلومتر مربع است. سطح آن را فلات توف و گدازه نوزیستی قره باغ چاله های زمین ساختی آرارات و رشته کوه های چین خورده زنگ هزور، دره ل هَیز و کوه های آتش فشانی جاواختی، آرسیان تشکیل میدهد. این فلات دارای تعدادی کوه آتش فشانی است . آرارات بزرگ به ارتفاع ۵۱۶۵ متر، سبحان ۴۴۳۴ متر، آرا گاتس ۴۰۹۰ متر . فلات ارمنستان از خاک های بلوطی روشن، زرد و بلوطی پررنگ پوشیده شده است و در این فلات مواد معدنی ارزشمندی از جمله کرومیت، آلونیت، طلا، مس، سیانور، منگنز، فلزات پلی متال، نمک سنگ و تعدادی دیگر، وجود دارد.
اقلیم فلات ارمنستان قاره ای نیمه مداری است. میانگین دمای آن در ژانویه بین-۳ تا - ۱۵ درجه سانتی گراد و در ژوئن بین ۱۵ تا ۲۰ درجه و در چاله ها تا ۲۵ درجه سانتیگراد است. میانگین بارندگی سالانه آن ۳۰۰ تا ۸۰۰ میلی متر است که درچاله ها از ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلی متر در سال در نوسان است.
رودها و دریاچه ها
سرچشمه رودهای ارس، کُر، زاب بزرگ شاخه چپ رودخانه دجله و فرات درفلات ارمنستان قرار دارد.
دریاچه های مهم فلات ارمنستان عبارتند از : سوان و وان
دریاچه سوان در شرق این کشور واقع شده است و نقش بسیار چشمگیری درا کوسیستم منطقه ایفا می کند و چون در ارتفاع ۱۹۲۴ متری از سطح دریا قرارگرفته است، یکی از مرتفع ترین دریاچه های آب شیرین بزرگ جهان است. پوشش گیاهی و محیط زیست پوشش گیاهی در چاله ها، گیاهان بیابانی خشک و نیمه بیابانی کوهستانی و درامتداد رودها، چمنزارها و بیشه زارهاست. اراضی واحدهای پرجمعیت، آبیاری می شود. در دامنه های مرطوب کوه ها، در ارتفاع ۸۰۰ تا ۱۴۰۰ متری، دشت های کوهی و در ارتفاع ۱۰۰۰ تا ۲۳۰۰ متری، جنگل های بلوط و کاج، چشم انداز غالب را شکل می دهد. قله های آرارات بزرگ و سبحان، از برف های دائمی و یخچال های طبیعی پوشیده شده است. از جانوران این فلات می توان از جوندگان و خزندگان، آهو، بز کوهی، قوچ و میش وحشی، خرس، ببر ( انقراض در اوایل قرن بیستم) وکفتار راه راه نام برد.
آب و هوا
آب و هوای ارمنستان معتدل و در زمستان بسیار سرد می باشد. آب و هوای این کشور به غیر از مناطق کوهستانی آب و هوایی بسیار معتدل و مناسب دارد که همین مزیت ارمنستان را به کشوری توریستی تبدیل کرده است. تابستان های ارمنستان دارای آب و هوایی بسیار خوب است که به 25 درجه سانتیگراد می رسد. این دما در نواحی کوهستانی آرارات به حدود 40 درجه سانتیگراد می رسد.ارمنستان به عنوان کشوری آفتابی شناخته شده است. زمستان در ارمنستان به مراتب سرد و برفی است. دمای هوا در زمستان حتی از دمای انجماد نیز پایین تراست. آب و هوای پاییزی در ارمنستان طولانی است و به حیات رنگارنگ گیاهان شهرت دارد، در حالی که بهار کوتاه است.
اقتصاد
اقتصاد ارمنستان تا اندازه زیادی به سرمایه گذاری و پشتیبانی ارمنیان خارج از کشور وابسته است. پیش از استقلال، اقتصاد ارمنستان بیشتر بر پایه صنایع شیمیایی، الکترونیک، ماشین آلات، فرآوری خوراک، لاستیک سازی و بافندگی بنا شده بود و برای مواد اولیه صنایع خود وابستگی زیادی به دیگر جمهوری های شوروی و خارج از کشور داشت .ارمنستان در فاصله گرفتن از نظام اقتصادی کمونیستی و حرکت به سمت اقتصاد سرمایه داری گام های مهمی را در آزادسازی اقتصادی برداشته است اما محدودیتهایی همچون وابستگی انرژی به خارج از جمله روسیه و ایران، فقرمنابع، محصور بودن در خشکی و تنش های این کشور با دو همسایه شرقی و غربی آذربایجان و ترکیه، توان مانور این کشور را جهت مشارکت در سرمایه گذاری های منطقه ای و همچنین فضای تنفسی این کشور را شدیدًا کاهش داده است. ساختار اقتصادی جمهوری ارمنستان در جریان جنگ شش ساله در قره باغ آسیب فراوانی دیده است. اما، هفت سال پس از پایان جنگ بسیاری از مردم ارمنستان از وجود مافیای اقتصادی در کشورشان شکایت دارند. مافیایی که به باور آنها کمک های جهانی را به سمت خود کشیده و از پخش عادلانه و برابر آن در جامعه جلوگیری می کند. در سالیان اخیر از «فساد مالی » به عنوان بزرگترین چالش ارمنستان در راه پیشرفت نام برده می شود.
اقتصاد ارمنستان تحت تاثیر بحران مالی جهانی آسیب های فراوانی دیده است. یکی از نمود های این بحران به صورت ورشکستگی های مالی است. برای نمونه شرکت هواپیمایی ملی ارمنستان ارماویا Armavia در ماه فروردین 1392 اعلام ورشکستگی نموده و فعالیتش را متوقف کرد. "این شرکت در بیانیه ای، ناتوانی در پرداخت بدهی ها را دلیل ورشکستگی خود اعلام کرده و گفته است که این وضعیت ناشی از تاثیرات بحران مالی جهانی بوده است."
زبان
زبان ارمنی، زبان رسمی کشور ارمنستان است. زبان ارمنی، زبانی کاملا هندواروپایی است. امروزه شمار ارمنی زبانان جهان پیرامون هشت تا ده ميلیون نفر است. جمعیت خود جمهوری ارمنستان سه و نیم ميلیون است. یعنی بیش از نیمی از ارمنیان، بیرون از سرزمین اجدادی خود به سر میبرند. یکی از کشورهایی که جمعیت قابل توجهای از ارمنیان را در جهان داراست، ایران است با سیصد هزارنفر ارمنی. زبان روسی نیز در این کشور رواج دارد.
جمعیت
هم اکنون جمعیت کشور ارمنستان 3 میلیون نفر است که یک سوم آن یعنی نزدیک به 1 میلیون نفر از آن ها در ایروان سا کن هستند. شمار کل جمعیت ارمنیان جهان نزدیک به 9 میلیون نفر است که از این تعداد 6 میلیون نفر خارج از جمهوری ارمنستان امروزی زندگی می کنند. از این نظر ارمنیان در شمار ملت هایی قرار می گیرند که بیشتر از نیمی از آنان خارج از سرزمین مادری زندگی می کنند.از نظر ترکیب قومی ارمنستان جمعیت یکپارچه دارد و بیش از 93 درصد از جمعیت این جمهوری را ارمنیان تشکیل می دهند.
دین و مذهب
اکثریت قریب به اتفاق مردم ارمنستان پیرو کلیسای حواری ارمنی هستند كه نزد ايرانيان با نام كليسای گریگوری شناخته مي شود و کلیسای ملی ارامنه محسوب مي شود. کلیسای حواری ارمنی از اولين كليساهای دنيای مسيحيت است وجزو کلیسای ارتدوکس شرقی به شمار می رود. ارمنيان پيش از گرویدن به دین مسیحیت بت پرست بوده و بت های بی شماری از جمله آناهید را می پرستیدند .پس از ظهور مسیحيت و از قرن اول میلادی نخستین پیام آوران مسیحیت وارد ارمنستان شده و به تبلیغ این دین پرداختند. اولین مبلغان مسیحی در ارمنستان تادئوس Thaddeus و بارتولومئوس Bartholomew از حواريون عيسی مسیح بودند. این افراد به دست حکام بت پرست ارمنستان کشته شدند و بعدها در مقتل آن ها کلیساهایی ساخته شد. کلیسای تادئوس يا طاطاوس مقدس یا قره کلیسا واقع در شمال غرب شهر ما کو در ايران، محل شهادت تادئوس می باشد .با این که از همان ابتدا و به ویژه آغاز قرن دوم میادی به بعد عده ای از مردم ارمنستان به دین مسیحیت گرویدند، ولیکن تا پایان قرن سوم میلادی بتپرستی همچنان اصلی ترین مذهب حا کم بر ارمنستان بود. در واقع مقدر بودکه مسیحی کردن ارمنستان توسط گریگور مقدس صورت گیرد. گریگور Gregory منسوب به خانواده اشکانیان و بنا به روایتی پسر همان مردی بود که به تحریک شاهان ساسانی، خسرو اول پادشاه ارمنستان را كشته بود. گریگور و همه افراد خانواده اش در شهر کاپادوکیه Cappadocia واقع در شرق آسيای صغير مقیم شدند و در آن جا بود که گریگور با آموزه هاي مسیحي آشنا گردید و مسیحی شد.
اولین کلیسای ارمنی توسط گریگور، ملقب به گریگور روشنگر Gregory the Illuminator در شهر واقارشاپات اجمیادزین کنونی و در سال 303 ميلادی ساخته شد و پس از گذشت بيش از 1700 سال این مکان كما كان مقر اصلی کلیسای ارمنی است.
فرهنگ مردم
ارمنستان پیش از سال ۱۴۵۴ یک پادشاهی توانگر با فرهنگی پرمایه بود که دربرههای از زمان همه سرزمین های میان دریای سیاه و خزر را در برمیگرفت .در سال ۳۰۱ ، ارمنستان نخستین کشوری بود که مسیحیت را دین رسمی کشور برگزید. پس از سرنگونی پادشاهی ارمنستان در سال ۴۲۸ میلادی، این منطقه از نو بخشی از ایران شد. ارمنستان مدت های زیادی جزئی از ایران بوده است و فرهنگ آن از ایران تاثیر زیادی پذیرفته است.لباس مردان آن ها ما بین لباس سنتی مردان سا کن خطه شمال ایران و لباس مردان گرجی بوده است و نشان از سال های نفوذ فرهنگ ایرانی در منطقه قفقاز دارد. لباس زنان ارمنی که تحت عنوان داراز شناخته می شود نیز شبیه لباسهای زنان سایر ملل ساکن در منطقه است و شامل لباس بلند و زردوزی شده و روسری به رنگ های شاد می باشد.
شهر های ارمنستان
پایتخت ارمنستان شهر ایروان Yerevan است که بیش از یک سوم کل جمعیت کشور را تشکیل می دهد. از دیگر شهر های مهم ارمنستان شهرهای گیومری (Gyumri)، آبویا (Abovian ) وانادزور(Vanadzor) اجمیادزین ( Ejmiadzin) آشتاراک( Ashtarak) کاپان( Kapan)، گوریس ( Goris) آپاران (Aparan) آرتاشات (Artashat) ، هرازدان ( Hrazda ) ایجوان (Ijevan) آماسیا (Amasia) ، مارالیک ( Maralik) مارتونی) (Martuni ماسیس ( Masis) الاوردی (Alaverdi) و وادنیس (Vardenis) را می توان نام برد.
جشن ها و تعطیلات رسمی
تا قبل از ورود مسیحیت به ارمنستان، ارامنه دارای اعیاد مختلفی بودند که مهمترین آن عید آغاز سال باستانی بود که ناواسارت نام داشت. اعیاد دیگری نیزدر این زمان مرسوم بود که عمدتا به پرستش الهه ها و بت ها اختصاص داشت و از معروفترین آن ها می توان به وارتاوار اشاره کرد که در اوایل تابستان برگزار میگردید و با وجود گذشت قرن ها و گرویدن ارامنه به دین مسیح هنوز در میان این ملت رواج دارد و ارامنه این عید را با پاشیدن آب به روی یکدیگر گرامی می دارند.با ورود مسیحیت به ارمنستان اعیاد دینی جانشین اعیاد قبلی شدند. مهمترین عید ارامنه همچون سایر مسیحیان جهان عید کریسمس یا تولد حضرت مسیح است که ارامنه آن را در 6 ژانویه برگزار می کنند؛ در حالی که سایر مسیحیان آن رادر روز 25 دسامبر برگزار می کنند و از این نظر میان کلیسای ارمنی و سایر کلیساها اختلاف نظر وجود دارد.
دومین عید مهم مسیحی که نزد ارامنه بسیار مهم می باشد، عید پاک است که سالروز رستاخیز حضرت مسیح بوده و طبق تقویم خاصی در اولین ماه بهار برگزارمی شود.
از اعیاد دیگر می توان از هامیار تسوم نام برد که سال روز عروج مسیح به آسمان ها است.
اعیاد ملی
عید وارتانانک و عید روز فرهنگ از مهم ترین آن هاست. عید وارتانانک سالروز قیام ملی ارامنه به رهبری وارتان مامیکونیان و عید فرهنگ گرامی داشت سالروز ابداع الفبا و خط ارمنی توسط مسروپ ماشتوس می باشد.
از دیگر اعیاد ملی ارمنستان در حال حاضر می توان به گرامیداشت روز 25 سپتامبرکه روز ملی ارمنستان می باشد اشاره کرد. در این روز مردم ارمنستان با شرکت در انتخاباتی به یاد ماندنی رای به استقلال ارمنستان از اتحاد جماهیر شوروی دادند.
روز مهم دیگر در میان ارامنه 28 ماه مه می باشد، در چنین روزی در 1918 ارامنه پس از قرن ها توانستند استقلال خود را باز یابند، استقلالی که چندان دوام نداشت.
روش های مختلف مسافرت به ارمنستان
تقریباً همه گردشگران از طریق خطوط هوایی و تعداد اندکی نیز از مرز های گرجستان و ایران وارد ارمنستان می شوند. گردشگران ایرانی که قصد ورود به ارمنستان از راه هوایی را دارند، می توانند در فرودگاه ایروان بدون هیچ مشکلی ویزا دریافت کنند. برای اخذ ویزا نیاز به اصل پاسپورت و مبلغ ۱۰ دلار دارید. روش دیگر ویزای الکترونیک ( e-Visa ) می باشد که کمی گرانتر اما مطمئن تر و صدور آن سریع تر می باشد. گردشگرانی که قصد ورود به ارمنستان از راه زمینی را دارند بایدویزای خود را در سفارت تهران یا مرز نوردوز تهیه کنند. لازم به ذکر است که صدور ویزا در نوردوز بیشتر طول می کشد. مزیت ورود به ارمنستان از راه زمینی، چشم انداز های بسیار زیبای آن می باشد.
فرودگاه بین المللی زوارتنوتس ( EVN )که در ۱۰ کیلومتری غرب ایروان واقع است، مهترین و بزرگترین فرودگاه ارمنستان می باشد. خط هوایی ملی ارمنستان آرماویا می باشد.
از ترمینال غرب آزادی واقع در تهران می توان هر روز بلیط اتوبوس به ایروان راتهیه کرد.
مسافرت در داخل ارمنستان
یکی از بهترین روش های سفر در داخل ارمنستان استفاده از تورهای یک روزه است که قیمت های آن از مبلغ های بسیار پایین شروع می شوند و این امکان رابه شما می دهند که بتوانید از مهترین جاذبه های گردشگری کشور بازدید کنید.
شبکه راه آهن ارمنستان بسیار قدیمی و فرسوده می باشد. شما می توانید با قطاربه گیومری و یا کنار دریاچه سوان بروید.
جاذبه های گردشگری
مهمترین شهرهای ارمنستان ایروان، گیومری و وانادزور و دلیجان می باشند.کلیسای جامع اچمیاتسین و سایت باستان شناسی زوارتنوتس، صومعه هقپاتو ساناهین و صومعه گغارد و دره آزات مهمترین جاذبه های فرهنگی ارمنستان می باشند که هر سه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده اند.
دیگر جاذبه های گردشگری ارمنستان شامل کاسکاد )هزار پله( تالار ملی اپرا و باله الکساندراسپندیاریان، میدان هراپاراگ جمهوری، قلعه اربونی، صومعه ساغموسا-وانک، صومعه نوراوانک، گارنی، کلیسای خورویراپ، گالری ملی ارمنستان، منطقه گردشگری وچشمه معدنی جرموک، دره گل ها، دریاچه سوان و خانه موزه سرگئیپاراجانف می شود.
از فعالیت های تفریحی رایج در ارمنستان می توان به کوه نوردی، صخره نوردی،کمپینگ، اسکی، موج سواری با تخته و بادبان و آفتاب گرفتن اشاره کرد.
خرید
شاید بخواهید در طی سفر به ارمنستان قدری هم خرید کنید. فرش، میوه وصنایع دستی از مهترین سوغاتی های ارمنستان می باشند. پول رایج ارمنستان درام می باشد، بعضی از فروشگاه ها دلار نیز قبول می کنند. دستگاه های خودپرداز در همه جای شهر های بزرگ وجود دارند. کارت های اعتباری هنوز درارمنستان رایج نیستند. هر دلار امریکا حدود ۴۰۰ درام ارمنستان می شود.فرش های ارمنستان برای فروش فروشگاه ها و رستوران ها همه روزه و مرا کز اداری از دوشنبه تا شنبه باز فعال هستند. فروشگاه ها در صبح زود باز نیستند. اکثر قیمت ها شامل مالیات نیز می شوند . غیر از بعضی هتل ها چانه زنی زیاد رایج نیست اما در صورتی که جنس گران قیمت یا در حجم زیاد بخرید می توانید تخفیف بگیرید. انعام خصوصاً در کافه و رستوران ها بسیار رایج است. بسیاری از ارمنی ها قیمت را به نفع خود رند می کنند .ورنیسیج بازاری است که در فضای باز در کنار میدان جمهوری هر شنبه برپا میشوند و اجناس، سوغات و صنایع دستی مناسبی برای خرید گردشگران دارد. بازارسرپوشیده در خیابان ماشتوتس میوه و سبزیجات تازه همچنین میوه خشکبرای فروش دارد خوروات (کباب گوشت خوک)، گاو، بره و مرغ در ارمنستان بسیار رایج است که توسط پیاز و فلفل های ارمنی به آن طعم داده می شود. در کنار خوروات گوجه فرنگی، بادمجان و فلفل شیرین سرو می شود. بورشت یک نوع سوپ سبزی میباشد که چغندر از ترکیبات اصلی آن می باشد. دلمه برگ کلم، فلفل و بادنجان پیچیده شده در برگ مو نیز از غذاهای لذیذ ارمنی می باشد.
شما در مسافرخانه های ارمنستان می توانید فرهنگ ارمنی را تجربه کنید. درمناطق دور افتاده و روستاها ا گر زبان روسی یا ارمنی بلد نباشید با مشکل مواجه خواهید شد. پس بهتر است یک واژه نامه زبان ارمنی همراه خود داشته باشید. در اطراف دریاچه سوان و لری مارز شمالی ۵۰ کیلومتری مرز گرجستان میتوانید هتل های خوبی پیدا کنید و قمیت های معقولی پیدا کنید. تاوش مارز یکی از بهترین مقاصد گردشگری ارمنستان در فصل تابستان می باشد. دلیجان آسایشگاه های معروفی دارد که به دوره شوروی برمی گردد. شما می توانید بامبلغ اندکی یک اتاق زیبا برای یک خانواده به همراه غذا و حتا یک خودرور برای بازدید از جاذبه های اطراف اجاره کنید.
نکات ایمنی مهم به هنگام مسافرت به ارمنستان
گردشگرانی که قصد سفر به ارمنستان را دارند بهتر است نکات ایمنی زیر را رعایت فرمایند:
-به طور کلی ایروان شهر امنی می باشد. اما بهتر است هنگام پیاده روی درشب، مواظب دزد ها و جیب برها باشید.
- مقابل دستگاه های خود پرداز کلاهبردارانی وجود دارند که کارت های اعتباری تقلبی می فروشند.
- بهتر است زنان شب ها به تنهایی از جایی بازدید نکنند.
- با رانندگانی که در فرودگاه به شما می گویند که تا کسی مخصوص فرودگاه هستند، اعتماد نکنید، زیرا ا کثر آنها دو تا سه برابر تا کسی های عادی از شما پول می گیرند.
- غذاهای ارمنی اغلب بهداشتی و سالم می باشند، اما ارمنی ها عادت دارند که غذای زیادی به شما تعارف کنند، زیاده روی نکنید.
- آب شیرهای لوله کشی سالم می باشند، زیرا مستقیم از کوه ها سرچشمه میگیرند. آب های معدنی در بطری نیز موجود می باشد.
- سیگار کشیدن در مکان های عمومی ممنوع می باشد. با وجود این، تعداد سیگاری های ارمنستان از کلیه کشور های اروپای بالاتر است. در کافه های سرباز ا گر زیر سیگاری دیدید، می توانید سیگار بکشید.
- فرهنگ ارمنی های بسیار شبیه اروپایی ها می باشد.
- سعی کنید راجع به مسائل فرهنگی و سیاسی آذربایجان و نا گورنو-قره باغ صحبت نکنید، زیرا ارمنی های بسیار نسبت به این موضوع حساس می باشند. موضوع نسل کشی ارمنی های نیز از مسائل حساس برای ارمنی های می باشد.
- هنگام ورود به کلیساها، لباس های مرتب و پوشیده بپوشید و به آرامی صحبت کنید.
به خاطر داشته باشید که سفر به ارمنستان می تواند تجربه ای به یاد ماندنی وشیرین در زندگیتان باشد . توصیه می کنیم که پیش از سفر، بیشتر درباره این مقصد مسافرت تان مطالعه نمایید تا با آگاهی بیشتری برنامه ریزی تان را به انجام برسانید.
غذا
غذاهای ایرانی روی عادات غذایی بسیاری از مردم جهان از جمله مردم ارمنستان تاثیر زیادی گذاشته است. غذاهای کاملا ایرانی از جمله سبزی پلو با ماهی،خورشت بادنجان ، کوکو سبزی، کتلت، آبگوشت وانواع آش در فهرست غذاهای رستوران های ارمنستان به چشم می خورد. آشپز یکی از این رستوران ها دراینباره گفت: شکی نیست که آشپزی ایرانی تاثیر خود را بر بخشهای اعظمی ازجهان گذاشته است.
آبگوشت که از غذاهای کهن ایرانیان است به غذای ملی ارمنی ها تبدیل شده است. یک سرآشپز ارمنی با بیان اینکه آبگوشت خاص جوامع شهری و روستاییاست،گفت: همجواری ارمنستان با ایران موجب ترکیب شدن فرهنگ های غذایی این کشورها و به وجود آمدن یک سبک منحصر به فرد در آشپزی شده است.
همچنین انواع آش ایرانی ازجمله آش ماست در ارمنستان رواج زیادی دارد.حلیم نیز از معروف ترین آش های ایرانی است که در ارمنستان غذای سنتی محسوب می شود و هرسال در اواخر تابستان درمنطقه «موسالر » ارمنستان ،حلیم نذری بین مردم توزیع می شود. یکی دیگر از غذاهای که هم در ایران و هم در ارمنستان طرفداران بسیار دارد انواع دلمه است که سالی یک بار نیز جشنواره دلمه در یکی از مناطق ارمنستان برگزار می شود
خوروواتس که می تواند از گوشت حیوانهای مختلفی از قبیل گوسفند،گوساله، مرغ و غیره باشد. اغلب با سبزیجات و پیاز همراه است. گوجه فرنگی وبادمجان و فلفل نیز معمولا قسمتی از غذای خوروواتس می باشند. در ارمنستان کباب فقط به کباب کوبیده اطلاق می شود و کبابهای نوع دیگر به اسم خورواتس نامیده می شوند.
بورش یک سوپ گیاهی است. بصورت سنتی چغندر عنصر اصلی آن میباشد، که رنگ قرمز تندی به آن میدهد. معمولا بصورت داغ و به همراهی خامه ترش تازه سرو میشود .
خاش مثل کله پاچه، بدون کله یک غذای سنتی است، که از منطقه شیراک نشآت گرفته. غذایی که در زمانهای قدیم بعنوان چیزی برای سیر شدن دهاتی های فقیر بوده، ا کنون بعنوان یک غذای منتخب ملاحظه می گردد و در جشن های زمستانی جای خاص خود را دارد .دلمه برگ های انگور ، برگهای کلم، فلفل و بادمجان پر شده با گوشت نیز موجود می باشد.
میوه ها و سبزیجات ارمنستان مخصوص می باشند. هر کس حتما باید آنها را امتحان کند و هرگز طعم زردآلو، هلو، انگور، انار و… را فراموش نخواهد کرد.
نان ارمنستان نیز بسیار خوش طعم میباشد. انواع متنوعی از نان وجود دارد، ازلواش گرفته تا ماتنا کاش (بربری) استفاده از لبنیات را فراموش نکنید. در کنار لبنیات معمولی بعضی ها هستند که واقعا خوش طعم هستند مثلا اکروشکا (سوپ سرد) با کفیر چیزی مابین ماست وشیر و خیار و شوید، محصولی سالم است و حسابی حالتان را جا می آورد. اسپاسآش (سوپ گرم کفیر) با حبوبات داخل آن.
فرهنگ کافه نشینی در ارمنستان حا کم است. بهترین مکان برای خوردن فنجانی قهوه و تماشای مردم، کافه های کنار خیابانی میباشد. در شبهای تابستان هرنقطه ای در نزدیکی اپرا میتواند جایی برای نشستن باشد. یکی از کافه های زنجیره ای که انواع مختلف چایی و قهوه و دسرهای عالی ارائه میدهد ، “جازوه”است.
شاید یکی از مهمترین مشکلات سفر خارجه نوع غذاهای کشوری که به آن سفرمی کنید باشد ولی خوشبختانه غذاهای ارمنی با طبع ما بسیار آشنا است و غذاهایی مانند: کباب کوبیده، کباب برگ، دلمه و کوفته را می توان غذاهای مشترک نام برد، در غذا های ارمنی نیز برنج دیده می شود ولی نه به آن اندازه که ایرانیان به برنج علاقمندند در ایروان پایتخت کشور ارمنستان نیز چندین رستوران ایرانی وجود دارد که غذاهای آن با ذبح اسلامی است از این رو مشکلی از بابت غذای ایرانی نخواهید داشت. در پخت و پز غذا در ارمنستان کمتر از ادویجات مختلف استفاده می شود و معمولا نمک و فلفل ادویه اصلی غذا است.رسمی ترین غذای ارمنستان انواع کباب های مختلف است تنوع و کیفیت محصولات گوشتی( سوسیس و کالباس) باعث شده تا در مهمانی ها نیز از آن استفاده کنند، در ارمنستان علاوه بر انواع کباب های متختلف غذاهای دیگرهمچون شاورما، فلافل، فوتوچینی، اسپاگتی، بیف استراگانوف، لحماژو و هاریس انیز دیده می شود، نان های متنوعی نیز در ارمنستان وجود دارد از جمله : نان لواش، مادنا کاش، هرازدان و با گت.
در ارمنستان همانند کشور های دیگر غذاهای فست فود از جمله ای اف سی، کی اف سی و پیتزا هات نیز یافت می شود .ارمنستان راهی به آب های آزاد ندارد ولی غذاهای دریای در ارمنستان کم طرفدارنیست ماهی ایشخان یکی از خوش خورا کترین ماهی های دریاچه سوان است که شباهت زیادی به ماهی قزل آلا دارد خرچنگ دریاچه سوان نیز طرفداران زیادی دارد.
شهر ایروانYerevan
ایروان، پایتخت کشور ارمنستان و شهر محبوب ارمنیان جهان است که در جواررود هرازدان و دامنه ی کوه آرارات واقع شده. ایروان صدها سال قبل بارها در نبرد ایران و عثمانی، به تاراج رفت و دوباره به ایران بازگشت، تا اینکه در ١٨٢٨ ، به دنبال جنگ ایران و روس و بر اساس عهد نامه ی ترکمن چای، رسماً از تسلط ایران خارج شد.
امروز، ایروان به خاطر جاذبه های طبیعی زیبایش و تلاشی که در توسعه ی گردشگری آن صورت گرفته، شهری تماشایی در میان کشورهای همسایه است. سفر به ارمنستان، برای ایرانی ها نیازی به ویزا ندارد و مسیر کوتاه آن – چه باهواپیما و چه با اتومبیل- مسافران زیادی را به این شهر می کشاند. پایتخت ارمنستان، آب و هوایی کوهستانی با رطوبت پایین و تابستانهای گرم وزمستان های خیلی سرد دارد. بهترین زمان سفر، از اردیبهشت تا پایان تابستان است؛ مگر اینکه به هوای اسکی قصد سفر داشته باشید که از ابتدای زمستان تا اواخر فروردین امکانش وجود دارد.
اگر با هواپیما به این شهر سفر کنید، از طریق فرودگاه زوارتنوتس وارد ایروان خواهید شد. فرودگاه بین المللی زوارتنوتس حدودًا چهارده کیلومتر با مرکز شهر،یعنی میدان اپرا، فاصله دارد؛ برای رسیدن به شهر، هم تا کسی موجود است وهم اتوبوس. ولی از آنجایی که هزینه ی تا کسی خیلی گران نیست، بهترین گزینه برای رفت و آمد از فرودگاه و حتی داخل شهر برای مسیرهای طولانی، تاکسی ها هستند که مسافر را تا مقصد نهایی میرسانند. هزینه ی تا کسی از فرودگاه تا مرکز شهر معمولاً کمتر از ده هزار تومان خرج دارد. برای مسیرهای داخل شهر نیز، جاهای دیدنی خیلی از هم فاصله ای ندارند و آنقدری شهر تمیز و مرتب است که ترجیح می دهید بیشتر خیابا نها را پیاده طی کنید ولی ا گر خیلی هم راه طولانی بود، مترو، اتوبوس و مینی بوس هم وجود دارد.
مطمئناً برای تا کسی بیشتر از سه هزار درام پرداخت نخواهید کرد ولی متروی ایروان هم بسیار تمیز و مدرن است. برای انتخاب محل اقامت در ایروان، کار سختی نباید انجام داد. از ویلاهای بزرگ و هتلهای خارج شهر گرفته تا هتلهای قدیمی و کوچک با ساختمان های زیبا درمرکز شهر ایروان پیدا می شود. ایروان به معماری، بناهای زیبا و مجسمه هایش معروف است. ا گر اهل گشت و گذار در شهر هستید، یکی از هتل های میدان اپراکه ساختمان مشهور اپرا را در جوار خودش دارد یا میدان هاراپراک که دوستداشتنی ترین جای ایروان برای توریست هاست، میتوانند گزینه های خوبی باشند. هتل ماریوت در اطراف میدان هاراپراک یکی از بهترین هتل های ارمنستان است.
از میدان هاراپراک به راحتی میتوان به هر جای شهر رفت. ساختمان های زیبای اطراف میدان، نورپردازی آن ها در شب، کافهها و رستوران های روباز، هاراپراک را یکی از محبوبترین جاهای ارمنستان برای گشت زدن شبانه ساخته.در طول روز نیز، گالری هنر ملی را با مجموع های از آثار هنرمندان بزرگ روس وارمنی و همینطور موزه ی ملی تاریخ ارمنستان را در اطراف همین میدان نباید از دست داد؛ هر دوی اینها تا ساعت پنج عصر باز هستند. بازار سنتی شهر درنزدیکی میدان هاراپراک، بازاری بزرگ و دیدنی است که همه جور چیزی در آن پیدا می شود. بازار پاتوق هنرمندان است و کنار پیاده روها می توان موزیک زنده و بساط نقاشی را هم دید.
اگر هیچ چیزی از این بازار نخواستید بخرید، قهوه جوش سنتی ارمنی را نادیده نگیرید؛ قهوه جوش جازوه، ظرفی مسی با دسته ی چوبی است که لابد قهوه در آن جور دیگری درست می شود که تا این حد معروف شده است.
برای خرید اجناس خاص یا سر زدن به فروشگاه برند های معروف باید به خیابان آبوویان بروید؛ خیابانی سنگ فرش که بیشتر برندهای معروف دنیا را می توانید اینجا پیدا کنید.از میدان اپرا، بیست دقیقه ای که به سمت شمال پیادهروی کنید، بنای هزارپله را خواهید دید. هزار پله، چشم انداز زیبایی مخصوصاً در شب به ایروان دارد و برای یاد بود فاجعه ی کشتار ارمنی ها به دست امپراطوری عثمانی، ساخته شده. نام هر کدام از کشته شده ها روی این پله ها نوشته شده است. بیشتربازدیدکنندگان از آسانسور و پلههای برقی کنار بنا برای بالارفتن استفاده میکنند و پیاده پایین برمیگردند. مجسمهی طلایی گندم که سمبل کشاورزی ارمنستان است در بالای هزارپله قرار دارد.
یکی دیگر از بناهای یادبود پرطرفدار در ایروان، مجسمه ی مادر در خیابان مسروپمشتوت است. مجسمه ی مادر بلندترین نقطهی شهر به حساب می آید و در واقع بر روی ساختمان موزه ی مادر قرار گفته است. بازدید از این بنا تا ساعت پنج ونیم عصر امکا نپذیر و رایگان است. اطراف این مجسمه، منطقه ی اعیان نشین ایروان با خانه های ویلایی و کوچه های خلوتش جلب توجه میکنند. پارک-سرسبز حقتاناک نیز در کنار مجسمهی مادر قرار دارد و چرخ و فلک بزرگش میتواند برای بچهها خوشایند باشد.
دیدنی های داخل شهر کم نیستند ولی دلیل نمی شود دریاچه ی زیبای سوان را درفاصلهی چهل کیلومتری شهر فراموش کنید. برای رفتن به سوان، هم میتوانید اتوبوس سوار شوید و هم تا کسی بگیرید. در مسیر دریاچه، پارک آبی ایروان که یکی از زیباترین پارک های آبی با وسایل بازی جدید و هیجا ن انگیز است، وجود دارد و ا گر فصل تابستان باشد، از ده صبح تا هفت شب کار میکند و مخصوصا به کوچکترها خیلی خوش میگذرد. اطراف دریاچه سوان، ویلاهای خوبی برای اجاره می توان پیدا کرد. ا گر هوا مناسب باشد، امکان شنا، قایق سواری، جت اسکی و باز یهای آبی دیگر هم وجود دارد.
ارمنی ها از نظر ذائقه و طعم غذاهایشان شباهت زیادی به ایرانی ها و ترکها دارند.غذای محبوب ارمنستان، چالاقاش یک جور کباب دنده است که بهترین هایش را در مرکز شهر اطراف میدان اپرا و هاراپراک میتوان پیدا کرد. کسانی که قبلاً به ایروان سفر کردهاند، معتقدند ا گر کافه ها و رستوران ها را از ایروان بگیرند، شهر نسبتاً خالی می شود.
قیمت مناسب و منوهای مختلف و نوشیدنی های متنوع باعث شده ارمنستان یکی از مقاصد اصلی خوش خوراک ها باشد. مشابه لامعجونی را که در رستوران مافیای ایروان میخورید، تنها شاید بتوان در یکی ازآشپزخانه های دربار عثمانی پیدا کرد. فضای زیبای رستوران، جاز با موزیک زنده، خیلی کمتر از آن چیزی خرج دارد که ممکن است در هر شهر دیگری بپردازید. رابطه ی خوب ارمنی ها با مسافران ایرانی، مهمان نوازی و طبیعت زیبای ارمنستان تا به حال کسی را ناراضی روانه ی خانه نکرده؛ مگر این که مسافری کلاً مقصدش را اشتباهی انتخاب کرده باشد.
تاریخچه ی ایروان
از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، انسانها در محدوده ایروان زندگی می کرده اند.استحکامات عصر برنز شامل شنگاویت، کارمیربلور، کارمیربرد و بردادزور در این منطقه یافت شده اند. کاوش های باستانشناسی قلعه اورارتویی به نام اربونیرا که در ۷۸۲ پیش از میلاد و بنا به امر شاه آرگیشیتیس اول بنا شده بود را نمایان ساخت که در محل ایروان فعلی و برای محافظت از حمات قفقازیان شمالی قرارداشت. کانال های آبیاری و مخرن آب اورارتویی نیز در این محل کشف شد ه است. قلعه تیش ابیانی ( کارامیربلور) به دست سیتها در ۵۸۵ پیش از میلاد تخریب شد .
بین سده های ۶ و ۴ پیش از میلاد، ایروان یکی از مرا کز مهم قلمرو ساتراپ ارمنی در امپراتوری هخامنشی بود. دوره زمانی بین سده های ۴ و ۳ پیش از میاد نیز به عصر سیاه ایروان معروف است چرا که دانش تاریخی درباره آنچه در این دوره بر ایروان گذشت در دسترس نیست. نخستین کلیسا در ایروان، کلیسای سنت پیتر و
پاول در سده پنجم ساخته شد که در ۱۹۳۱ فروریخت.در دوران عظمت اعراب، ایروان در ۶۵۸ به دست آنها افتاد. از آن زمان به مرکزی استراتژیک به عنوان گذرگاه کاروان های بازرگانی اروپا و هند مبدل شد. از سده هفتم به بعد نام ایروان به این شهر اطاق شد و بین سده های ۹ و ۱۱ و بیش ازحمله سلجوقیان، ایروان بخش امنی در پادشاهی با گراتونی بود.
ایروان در ۱۳۸۷ به چنگ تیمور درآمد و به تاراج رفت. شهر به عنوان مرکز اجرایی ایلخانیان درآمد، و به لحاظ اهمیت راهبردی خود در طی قرن ها، بارها میان عثمانی ها و ایرانیان رد و بدل شد. در اوج جنگهای میان ایران و عثمانی در ۱۵۱۳تا ۱۷۳۷ ، شهر ۱۴ بار دست به دست شد. در دوران شاه عباس اول و در ۱۶۰۴ ،ده ها هزار ارمنی به ایران کوچانده شدند. نخستین نتایج این کوچ ها این بود که درصد مسلمین سا کن در این شهر به ۸۰ درصد رسید در حالیکه جمعیت ارمنیان محلی باقی مانده در سرزمین به ۲۰ درصد هم نمیرسید .شاردن، جهانگرد فرانسوی، از ایروان بازدید کرد و در کتابش، شرحی از این شهر راذکر کرده است. در ۷ ژوئن ۱۶۷۹ یک زمین لرزه سهمناک شهر را به خاک نشانید. در طی جنگ ایران و روس، و در تاریخ ۱ ا کتبر ۱۸۲۷ شهر ایروان به دست ارتشروس تحت ریاست ایوان پاسکویچ افتاد و در ۱۸۲۸ و بر اساس عهدنامه ترکمنچای رسماً از تسلط ایرانیان خارج شد. حاج سیاح در سفرنامه خود مینویسد: شهری است در نهایت پا کیزگی. روی بازارها نپوشیده. میدان بسیار وسیع. باغچه های متعدد به اطراف میدان که برای تفرج مردم ساخته اند... روانه قلعه شدم خندق و باره بسیار محکم. داخل شده نزدیکی مسجدی بسیار خوبی بود.
جغرافیای ایروان
ایروان در دامنه کوه آرارات و بر کرانه رود هرازدان بنا شد ه است و جمعیت آن درسال ۱۹۸۹ ، ۱٬۲۰۱٬۵۳۹ نفر سرشماری شد ه است. این شهر در تقسیمات کشور ارمنستان تابع هیچ استانی نیست و در واقع در مرز چهار استان کوتایک در شمال، آرارات در جنوب، آرماویر در جنوب غربی و آرا گاتسوتن در شمال غربی قرار دارد .ارتفاع این شهر از سطح دریا از بین ۹۰۰ متر تا ۱۳۰۰ متر می باشد.شهر ایروان از مرا کز مهم اصلی صنعتی، فرهنگی، و علمی منطقه قفقاز است.خطوط راه آهن گسترد های از این شهر منشعب شده و شهر مرکز بازرگانی فراورده های کشاورزی است. علاوه بر این، کارخانه های ایروان در زمینه فراوری فلزات، ماشین افزار، لوازم برقی، شیمیایی، بافندگی و غذایی فعالیت دارند.
آب و هوای ایروان
ایروان دارای آب و هوای معتدل کوهستانی می باشد. در تابستان ایروان دارای آب و هوایی بسیار خوب بوده و در مدت کوتاهی به حدود 30 درجه سانتیگراد هم می رسد.ایروان به عنوان کشوری آفتابی شناخته شده است. زمستان در ایروان سرد وبرفی است. آب و هوای پاییزی در این شهر طولانی است و به حیات رنگارنگ گیاهان شهرت دارد، در حالی که بهار کوتاه است.
وسایل نقلیه در ایروان
اتوبوس
معمولاً اتوبوس ها بسیار ارزان و به مدل شوروی سابق هستند و بیشتر بین روستاها و حومه ی شهر در حال تردد هستند. ایستگاه اصلی اتوبوس، كیلیكیا آوتوكیان است. این ایستگاه در خیابان آدمیرال ایسا كو ٦ قرار گرفته است.
ماشین و موتور سیكلت
در ایروان، آژانس های زیادی هستند كه ماشین كرایه می دهند. ا گر بخواهید ماشینی را برای سه روز كرایه كنید، هزینه آن حدود ١٦٨٫٠٠٠ تومان خواهد شد. البته بسته به نوع ماشین، این قیمت متغیر خواهد بود. ا گر بخواهید میتوانید راننده ای نیز كرایه كنید.
مارشروتكا
ایروان قطب اصلی كشور است و مارشروتكا (مینی ون ها)، از تمام نقاط اطراف شهر، در حال تردد هستند و حتی در ایستگاه مینی بوس و حاشیه ی خیابان ها هم میتوانید این وسایل نقلیه را ببینید. معمولاً مارشروتكا، وسیله ای بسیارسریع برای حمل و نقل و بسیار كارآمد در تمام نقاط ارمنستان است و هزینهی آن هم از اتوبوس كمتر است. قبل از سوار شدن به این وسایل، از رانندهها ویا راهنما ها كمک بخواهید و مسیر خود را به آنها بگویید، آن ها هم شما را به وسیلهی نقلیه درست سوار كرده و شما را در صندلی جلو می نشانند.
همیشه سی دقیقه قبل از حركت، در محل سوار شدن حاضر شوید تا بتوانید
جای خوبی گیر بیاورید. معمولاً مارشروتكا ها سر موقع حركت می کنند، حتی گاهی ممكن است زودتر از موعد مقرر نیز حركت كنند.
جشنواره ها و رويدادها
- روز استقلال
بیست و یکم سپتامبر روزی است که ارمنستان استقلال یافت. در این روز رژه های نظامی گونا گونی در سطح شهر برگزار می شود. تمام خیابان ها تزیین میشوند وحضور مردم بسیار پرتعداد و پرشور است. امکان این که در این تاریخ کنسرت های زیاد و مختلفی برگزار شود خیلی بالاست. همه ی آن ها هم از کیفیت قابل قبولی برخوردارند.
- جشنوار هی موسالر
این جشن در دهکده ی کوچکی به اسم موسالر که در ده کیلومتری ایروان واقع شده، برگزار می شود. این جشنواره هم همراه با جشن روز استقلال در بیست و یک سپتامبر شروع میشود و البته تا روز بعد هم طول میکشد. مناسبت برگزاری آن هم پاس داشتن شجاعت روستاییانی است که در سال ١٩١٥ در مقابل ترک ها مقاومت کردند.
- جشنواره فیلم زرد آلوی طلایی
چیزی که این جشنواره را برای سینما دوستان جذاب کرده، برخورد بین فرهنگ ها و نمایش فیلم هایی گونا گون از فرهنگهای مختلف است. تنوع فیلم های به نمایش درآمده در این جشنواره خیلی بالاست و معمولاً آثار تجاری در آن نمایش داده نمیشوند. بلکه فیلم های جمع و جور و مستقل از سینمای بدنه، مجال بیشتری برای حضور در این جشنواره دارند
غذا
امروزه با به وجود آمدن دوازده رستوران ژاپنی، روسی، گرجی، ایتالیایی، لبنانی ویونانی، كیفیت غذا ها و رستوران ها بالاتر رفته است. رستوران های بسیار زیادی هستند كه خوراوات را با گوشت بره و یا گوساله سرو میكنند و در تمام نقاط شهر، مغازه های خیابانی زیادی هستند كه كباب با نان لواش تازه میفروشند.
رستوران گُستو
در این مكان میتوانید انواع پیتزا و پاستا را بخورید، این رستوران، تازه ساخت و بسیار تمیز است و دارای قسمت مجر دها، خانوادگی و زوج های جوان است. قسمتی از آن هم مشرف به خیابان است.
رستوران سامورائی
این رستوران به سبک شرق دور ساخته شده. قیمت سوشی های آن از ٣٠٠٠ تومان شروع می شود و البته قیمت غذاهای كامل با مخلفات به ٤٥٫٠٠٠ تومان هم میرسد.
رستوران لا گونید بیسترو
در این رستوران میتوانید بهترین غذاهای سوری های-ارمنی را امتحان کنید. بااینكه دكور این رستوران بسیار ساده است، اما كیفیت غذاها بسیار بالا است و ازمواد غذایی تازه استفاده میكنند.
رستوران كارما
این رستوران، رستورانی است که غذاهای شمال هند را سرو می کند. جوجه های تنوری بسیار خوشمز های داشته و غذاهای مخصوص گیا هخواران هم در آن پیدا می شود. دكور این رستوران بسیار زیبا است. در این رستوران میتوانید غذاهای كشورهای دیگر مانند چین، ژاپن و تایلند را هم امتحان كنید
شاورمای تومانیان
این فست فود، یكی از مشهورترین شاورماها را ارائه میدهد. قسمت خوراوات نیزدر كنار آن قرار گرفته است.
سیتی دینر
این رستوران، به سبك رستورا نهای دهه ی ١٩٥٠ آمریكا ساخته شده است. منوی آن عمدتاً شامل استیك های پنیری و همبرگر است. افرادی كه در این رستوران كار میكنند، به زبان انگلیسی صحبت میكنند.
پیتزا شاه
قلیان های خاورمیانه ای این رستوران، باعث شده است كه این رستوران، بیشتر محیطی دمشقی داشته باشد تا ارمنی. بیشتر مشتری های این رستوران، تجار عرب هستند و غذاهایی كه سرو میكنند شامل سالاد، كباب و پیتزا است.
رستوران دولماما
این رستوران دارای محیطی گرم است و لیست بلندبالایی از انواع نوشیدنی ها و بعضی غذاهای محلی دارد. به شما توصیه میكنیم تاس كباب گوشت بره وجوجه ای كه در سس گردو خوابانیده شده را امتحان كنید.
رستوران فرانسه
دوست داران غذای فرانسوی، میتوانند سری به این رستوران بزنند و غذاهای تهیه شده از جوجه و گوشت گوساله ی بسیار عالی و پیش غذاهایش را امتحان كنند. منو بر روی یك تختهی گچی نوشته شده است و خود رستوران نیز دارای دکور سفید و سیاه است كه به سبك رستورا نهای فرانسوی طراحی شده است.
خرید در ایروان
بازارهای ایروان ارمنستان بسیار متعدد است و امكانات خرید متنوعی در ایروان فراهم است؛ از دستفروشان خیابانی كه فریاد زنان، از دمپایی های چینی و آباژور های ایرانی گرفته تا جواهرات دست ساز و سرامیک های تزئینی می فروشند، تا فروشگاه های لوكس صنایع دستی و البسه. هر فروشنده ای یک قیمت نهایی دارد كه از آن پایینتر نمی آید، پس آزادانه چانه بزنید و ببینید كه چه قیمتی واقعی تر است. گمرک ارمنستان درباره صدور عتیقه جات و آنچه گنجینه ملی اطاق میشود بسیار حساس است، پس ا گر مایل به خرید فرش یا اثری هنری هستید، مطمئن شوید فروشنده اوراق لازم جهت صدور آن را فراهم میكند.
- بازار خرید ورنیساج
معمولاً شما در این بازار آخر هفته ای می توانید انواع قطعات خودرو و تجهیزات لوله كشی را پیدا كنید. اما اگر به دنبال مدال های قدیمی و ارزشمند دورهی كمونیست ها هستید و یا میخواهید شطرنج قدیمی یا جعبه ی جواهر دست ساز بخرید، این بازار انتخاب بسیار خوبی است
- بازار هنری ورنیساج
نزدیک مجسمه ی مارتیروس ساریا و در امتداد میدان اپرا، بازار هنری ورنیساج قرار گرفته است كه كارهای نقاشی بسیار زیبایی دارد. در این بازار میتوانید جواهرات و شاهكارهای هنری بسیار زیبایی را با قیمتهای منصفانه و توافقی بخرید. اثرهای هنری معمولاً یا توسط واسطه ها فروخته می شود و یا خودنقاش ها اثرهای خود را میفروشند.
- بازار شوکا ( میوه و شیرینی جات )
بازار شوکا جایی مناسب برای تهیه سبزیجات، میوهجات، شیرینی جات و آجیل است. شیرینیهای ارمنی بسیار خوشمزه و بسیار شبیه انواع باقلوا هستند.
- سالت ساک
در این مغازه میتوانید سوغاتی های بی نظیر، صنایع دستی بسیار زیبا، نقشهی شهر و كتاب بخرید. جواهرات، كارهای سفال، صنایع دستی، عروسک و انواع تی شرت نیز در این مغازه به فروش می رسد.
- گنجینه ارمنستان
صنایع دستی و كارهای هنری هنرمند محلی، نینا هووانیان در این مغازه به فروش می رسد. در كنار آن، انواع جواهرات بینظیر، صنایع دستی، كوسن و لباس نیز به فروش می رسد. در این مغازه، اتاق چای نیز وجود دارد كه میتوانید خستگی خرید خود را در آنجا از تن به هدر کنید.
جاذبه های تفریحی و گردشگری ایروان
- خانه اپرا
خانه اپرا، نقطه تحول قسمت شمالی شهر است كه به وسیله پارک ها،كافی شاپ ها و مرا كز خرید محصور شده. این ساختمان دارای دو تالار بزرگ است: یكی تالار كنسرت آرام خاچاطوریان و دیگری تالار باله و اپرای ملی. این ساختماندر سال ٢٠٠٣ یک بازسازی کلی شد.
- ماتناداران
ماتناداران، در حقیقت كتابخانهی باستانی ارمنستان محسوب میشود كه كتابهای خطی زیادی دارد و در بزرگترین خیابان ارمنستان قرار دارد. در این كتابخانه حدود ١٧٫٠٠٠ كتاب دست نوشته ارمنی و ١٠٠٫٠٠٠ سند قرون وسطائی و مدرن وجود دارد. این كتابخانه در قرن پنجم توسط مشتوت در وا گارشاپاتاشمیادزین ساخته شد. در اوایل قرن ١٩ ، بعد از جنگ، تنها ١٨٠٠ عدد كتاب دست نوشته در اشمیاتزین باقی ماند و بقیه ی آنها سوزانده و پاره شدند. بعد از كشتار دسته جمعی ارامنه در جنگ جهانی اول، بسیاری از كتابها گم شدند و تصمیم به جمع آوری مجدد كتاب ها گرفته شد. بالاخره در سال ١٩٥٩ ، با تحقیق و بررسی های فراوان، توانستند كتابخانه فعلی را تأسیس و سعی بر این شد كه از كتا بهای خطی و باستانی مراقبت بیشتری به عمل بیاید.
در یكی از ستون های این كتابخانه، مجسمه ای از مشتوت قرار دارد كه با نظم و انضباط، در حال یاد دادن الفبای خود است و مجسمه ی شش محقق ونویسندهی بزرگ دیگر نیز، در كنار در قرار گرفته است. مجموعه نمایشگاهی بیرونی، شامل كتیبه ها و سنگ قبرهای حكاكی شده بر روی سنگ هایی است كه خاچكار آ نها را از مناطق باستانی اطراف ایروان، جمع آوری كرده است. داخل نیز مجموع های از كارهای علمی و فیلسوفانهی یونانی ها، رومیها، كتاب های دست نوشتهی ایرانیان و اعراب و ... است.
- موزه مارتیروس ساریان
این موزه، گالری و تعدادی از آثار به جا مانده از هنرمند بزرگ ارمنستان مارتیروسساریان را نگهداری میكند. گفته می شود تعدادی از آثار نقاشی او در موزه های پاریس و مسكو نگهداری می شود. بازدید خود را از طبقه بالا شروع كنید كه كارهای حزن انگیز و متأخر او در آن جا قرار دارد.
- موزه هنرهای مردمی ملی ارمنستان
این موزه، صنایع دستی مردم ارمنستان را به نمایش میگذارد و نشان دهنده تأثیرات نامتعارف شرق بر فرهنگ ارمنستان است. در این موزه، آثار بسیار زییایی از حكاكی بر روی چوب نیز قابل مشاهده است.
- موزه هنر های روسی
این موزه، حدود ٢٠٠ اثر از كارهای هنرمندان روسی قرون ١٩ و ٢٠ را به نمایش گذاشته كه به وسیله پروفسور آرام آبراهامیان به این موزه اهدا شده است.
- میدان جمهوری هانراپتوتیان هراپاراک
میدان جمهوری یا میدان لنین سابق، توسط بهترین ساختمانهای شهر، مانند هتل ماریوت، گالری هنر ملی و موزه تاریخ طبیعی دولتی ارمنستان احاطه شده است. در موزه تاریخ ارمنستان، معماری دوره استالین با معماری ارمنی مخلوط شده. در مركز میدان، كه برخلاف میدانهای معمولی بیشتر بیضی است تا گرد، از سنگ مرمر درجه یک و براق استفاده شده. بازسازی و تعمیرات انجام شده روی میدان جمهوری، این میدان را تبدیل به قطب گردشی در بعد از ظهرهای گرم و شب ها كرده.
- موزه دولتی تاریخ ارمنستان
در این موزه، سنگ های زمان غارنشینان در در هی هرازدان تا ستاره شناسی و متالورژی مربوط به ٣٠٠٠ سال قبل از متسامور، امپراتوری اورارتو و اتحاد قبایل هایك به ملتی واحد در قرن 6 قبل از میلاد، به نمایش گذاشته شده. این موزه درهانراپتوتیان هراپاراك قرار گرفته است .
- موزه سرگئی پاراجانف
این موزه، شبیه موزه، خانه ای است كه متعلق به فیلم ساز و كارگردان پیشرو سبك هنری است. پاراجانف، در سال ١٩٢٤ در شهر تفلیس گرجستان به دنیا آمد .به دلیل اتهام فساد، در دهه های ١٩٧٠ و ١٩٨٠ به زندان افتاد. این موزه در خیاباندزورا گیوگ قرار گرفته است.
- كلیسای جامع سورپ گریگور لوساوریچ
این كلیسا، اولین كلیسای مدرن ارمنستان است كه به مناسبت جشن گرفتن هزار و هفتصدمین سال مسیحیت در ارمنستان ساخته و در سال ٢٠٠١ هم وقف شد. در پایین پله های آن، مجسمه ای از زوراوار آندرانیك قرار گرفته که فرماندهی ارتشی بود كه در ماه می ١٩١٨ توانست ارتش تركیه را شكست دهد.
- موزه خاورمیانه
این موزه در خیابان آرام قرار گرفته و طبعاً به اشیا و آثار مربوط به منطقه ی خاورمیانه میپردازد.
- كلیسای سورپ سارجیس
این كلیسا نزدیك موزه ی كندهكاری روی چوب، قرار گرفته است. كلیسای سورپسارجیس در سال ١٨٥٣ ساخته شده است و مراسم مذهبی روزهای یكشنبه وگروه كر آن بسیار دیدنی است.
- مادر ارمنستان
این مجسمه بزرگ ٢٣ متری، در خیابان مسروپ مشتوت، در میدانی كه به سبك معماری شوروی سابق ساخته شده، قرار گرفته است. این مجسمه دارای ستون هایی است كه با لامپ و فواره های زیادی تزئین شده. پارک حقتاناک در نزدیکی مجسمه قرار دارد. این پارک بسیار سر سبز است و دارای چرخ و فلك مخصوص كودكان و كافه ها و رستوران های كوچک است.
- موزه و یاد بود كشتار ارامنه
موزه كشتار ارامنه، به خوبی بیانگر درد و رنج مردم ارمنستان در كشتار سالهای ١٩١5 تا ١٩٢٢ در زمان امپراطوری عثمانی است.
این موزه در زیرزمینی كه دارای عمارت بزرگی از سنگ خاكستری است، قرار گرفته. تصاویر بسیار بزرگ آنجا كه بیشترشان دارای توضیحاتی به زبان انگلیسی هستند. به خوبی بیانگر عمق فاجعه ی كشتار دسته جمعی ارامنه در آن زمان هستند. برای نشان دادن چهره ی دیومنشانهی دولت عثمانی احتیاج به توضیح اضافی نیست، عكس ها خودتوصیف كنندهی چهرهی عثمانی ها در اواخر سال ١٩١٤ و اوایل ١٩١٥ هستند .دستگیری و كشتار رهبران و روشنفكران جامعه در ٢٤ آوریل ١٩١٥ ، سرآغاز كابوس شبانه ی آن تابستان بود. در سراسر آناتولیا مردان بازداشت شده و از شهرهای خود به نزدیكترین خط مرزی برده شده و به رگبار بسته شدند. زنان و كودكان نیز از شهرهای خود اخراج و به صحراهای سوریه برده شدند. آخرین عكس این موزه مربوط به تصویری از پرورشگاهی در صحراهای سوریه است. بازدید از این موزه رایگان است.
- قلعه و موزه اربونی
كاوشها در این قلعه از سال ١٩٥٩ آغاز شد. این قلعه خیلی اتفاقی کشف شد، یكی از كشاورزان، به طور اتفاقی لوحی سنگی را در این منطقه پیدا كرد. باستان شناسان در این منطقه توانسته اند لوح های خط میخی بسیار زیادی را پیدا كنند كه مربوط به زمان آرگیشتی اول، پادشاه اورارتو بوده است. تاریخ ساخت این قلعه به ٧٨٢ قبل از میلاد نسبت داده شده .موزه ی اربونی نیز در پایین تپه قرار گرفته است و شامل لوحه های خط میخی و جواهرات پیدا شده در ساختمان سازی های روسها در دههای ١٩٦٠ است. این موزه در خیابان اربونی ٣٨ قرار گرفته است، تلفن آنجا ٣٨ - ٠٧ ٨٢ ٤٥ و بلیت موزه نیز حدودًا ٣٠٠٠ تومان است. در صورت نیاز به راهنما، هزینهی آن حدود ١٠٫٠٠٠تومان خواهد شد.
- گالری هنر ملی
این گالری، كارهای هنرمندان بزرگ اروپایی را در خود جای داده است و در جنگ جهانی دوم به راه افتاده است. آثار هنرمندانی مانند دوناتلو، تینتورتو، كوربت، تئودور روس، رودن و جان ون دایک را داراست. تعدادی از نقاشان روسی، ارمنیو مجسمه سازان و هنرمندان گرافیست مانند مارتیروس ساریان، یروان كوچار وسرداک آرا كلیان، آثار خود را در این نمایشگاه به معرض بازدید گذاشته اند.
دیدنی های اطراف ایروان
خیلی از جذابیت های توریستی ارمنستان، در نزدیکی و البته خارج از شهر ایروان قرار گرفته. به همین دلیل، در نصف روز هم می توانید مناطق بسیار زیادی راببینید. ا گر بخواهید، می توانید یك تا كسی كرایه كرده و بسیاری از مناطق را از داخل ماشین ببینید. ا گر هم به پیاده روی علاقه داشته باشید، میتوانید در یكی از تور ها اسم نوشته و هم در هزینه و هم در وقت خود صرفه جویی كنید.
- معبد گارنی
این معبد، به خدای طلای رومیها نسبت داده شده و به وسیله ی یكی ازپادشاهان ارمنی به نام ترداد اول در قرن یك میلادی ساخته شده. هنگامی كه مسیحیت وارد ارمنستان شد، از این معبد به عنوان خانهی تابستانی خانواده ی سلطنتی استفاده میشد.
- حمام رومان
محل استقرار شاه بوده و امروزه به وسیله ساختمانی مدرن پوشیده شده است.در قرن هفتم میادی، كلیسایی نیز كنار آن ساخته شد. حمام رومان را از پانزده نوع سنگ طبیعی رنگارنگ ساختهاند. در خرابه های نزدیك معبد، ویشاپ که تصویری است حجاری شده از یک اژدها، بر روی یک سنگ قرار گرفته. این سنگ، علامتی برای وجود آب در محل بوده. بعضی از نوشته های میان سنگ، نوشته هایی از شاه آرگیشتی در قرن هشت قبل از میلاد بوده. معنی آن چه نوشته این است: آرگیشتی، پسر مِنوآ، انسانها و احشام را از گارنی به ارِبونی آورد تا بتواند جامع هی جدیدی را بسازد .
- صومعه ی گِقارد
این صومعه، بعد از اینكه پهلوی حضرت مسیح به وسیله ی نیزه، هنگام به صلیب كشیدن او، سوراخ شد، به این نام نامیده شد. صومعه ی گقارد در گوشه در های بسیار زیبا و چشم نواز قرار گرفته است. نیزه ی متعلق به آن دوره نیز دراین مكان نگه داری می شده اما حالا در خزانه ی مقدس در اشمیاتزین نگه داری می شود. افسانه ها، این صومعه را مربوط به قرن چهارم میدانند. این صومعه ، قبلاً آیریوانك نام داشته كه به معنای صومعه ای است كه در غار بوده است. درسال ٩٢٣ میلادی، این صومعه در تهاجم اعراب به آتش كشیده شد .هنگامی كه به صومعه رسیدید، بالای تپه، میتوانید خانه هایی را كه به دست راهبان ساخته شده ببینید. به درختانی كه نزدیك صومعه قرار دارند، تكه هایی از پارچه بسته شده. این كار توسط مردم یا بهتر است بگوییم توسط كسانی كه دعا و تقاضایی دارند بسته میشود و با این كار میخواهند دعا یا خواسته ی آن ها قبول شود.
كنار دیوار های صومعه، دو كلیسای اصلی آن قرار دارند كه مربوط به قرن سیزده هستند. بیرون، بالای در جنوبی، یک علامت خانوادگی وجود دارد كه مربوط به خانواده ی پرنس زا كاریان است كه این بنا را ساخته. موضوع این سَمبُل، شبیه سَمبُل های خاورمیانه ای است و علامت شیر پادشاهی نیز در آن به چشممی خورد. سمت راست دهلیز، دو ورودی به سمت كلیساهای كوچك وجود داردكه از سنگ ساخته شده اند. ورودی ای كه سمت چپ قرار دارد، مربوط به سال١٢٤٠ میلادی است و در آن حوضی وجود دارد كه میگویند آب آن مقدس است و خوش یمن و پاشیدن مقداری از آن روی پوست، باعث شادابی و جوان ماندن آن می شود.
- شهر سِوان
شهر كوچک سِوان در ٦ كیلومتری صومعهی سِوان قرار گرفته است. از ساحل غربی دریاچه، میتوانید از طریق راهی خا كی به شهر برسید. اصلیترین خط ساحلی در امتداد ضلع جنوبی شبه جزیره سواناوانک قرار دارد. این ساحل، خیلی زودتبدیل به اصلی ترین ساحل در تابستانهای گرم شد و ورزش های ساحلی مثل والیبال ساحلی، اسكی روی آب و قایقهای پدالی، خیلی زود در آنجا رونق گرفت.
- كلیسای جامع وارتنوتس
این كلیسا، حدود ١٤٠٠ سال قبل ساخته شده. ما كتی از این كلیسا در موزه ی تاریخ ارمنستان در ایروان قرار دارد. در سال ٩٣٠ میلادی، زلزله باعث تخریب این بنا شد. ستون های باقیمانده، نشان از تأثیر فرهنگ یونان و روم دارد و این تأثیردر بیشتر ویرانههای كلیساها، حتی در زمان شوروی سابق، به چشم میخورد.استخری كه در وسط ساختمان قرار دارد، برای غسل تعمید ساخته شده.
- كوه آرا گاتس
این كوه، در بیشتر مواقع سال، دارای قله هایی پوشیده از برف است. ا گر قصدكوهنوردی را دارید، بهترین موقع، تابستان است. در تمام فصول، ابرها در چاله ها و حفره هایی به عمق ١٠ متر گرد هم جمع می شوند. بنابراین حواس خود را جمع كنید و همیشه ساعات اولیهی صبح را برای صعود به بالای کوه انتخاب کنید.آژانس های زیادی هستند كه تورهایی را به سمت كوه آرا گاتس ترتیب می دهند.
تورهای دوروزه، شامل راهنما، حمل و نقل و تجهیزات چادر زنی و ... هستند.
- مناطق بكر و حفاظت شد هی خسرو
این منطقه دارای تپه های ناهموار و سراشیبی های پوشیده از درخت است كه در بالای دره های آزات، ووتانكوک و رودخانه های خسرو قرار گرفته است. منطقه به چهار قسمت تقسیم شده است. قسمت اصلی و معروف آن، گذرگاه تنگبین گارنی و گرارد است كه پیاده هم می توان از آنجا عبور كرد. برای دیدن سایرمناطق، به ماشین شاسی بلند احتیاج دارید. آژانسهای زیادی در ایروان وجوددارند كه تورهایی با قیمت های مناسب در اختیار شما قرار می دهند.
- دریاچه سِوان
این دریاچه در ارتفاع ١٩٠٠ متری از سطح دریا قرار گرفته است و مساحت آن درحدود ٩٤٠ كیلومتر و پهنای آن ٨٠ كیلومتر در ٣٠ كیلومتر است همچنین بزرگترین دریاچه ی قفقاز و از بزرگترین دریاچه های كوهستانی آب شیرین در جهان است .نام سوان از ریشه اورارتویی سیونا به معنی سرزمین دریاچه ها گرفته شده. حدود
٣٦ جویبار به این دریاچه می ریزند و تنها رودخانه ای كه از سوان سرچشمه می گیرد، رود هرازان است.
دریاچه ی سوان در استان گغاركونیک قرار دارد و تا ایروان حدود ٦٠ كیلومتر فاصله دارد. برای فرار از گرمای طاقت فرسای ایروان، سواحل این دریاچه مناسب ترین جاست. به دلیل وجود آب تازه و سالم، این دریاچه دارای تنوع زیست محیطی زیادی است و انواع ماهی مثل نوعی قزل آلا، یا آن طور که محلی ها میگویند ایشخان، در این دریاچه وجود دارد .
پارک ملی سوان، از بركت وجود دریاچهی سوان به وجود آمده است و طرفداران حفظ منابع ملی، در حال تلاش هستند تا دولت را متقاعد كنند كه برنامه هایی برای بالا بردن سطح آب دریاچه انجام شود. از سال ٢٠٠٢ به بعد، سطح آب حدود دو متر بالاتر آمده است و این مسأله، سبب ایجاد آبهای سالم تر وپاک تر و ماهی های بیشتر شده است .معمولاً توریست های زیادی به این دریاچه سر می زنند. اما به جز ١٠ هفته ی تابستان كه جزو گرم ترین روزهای سال است، این دریاچه خلوت است. به جزكلیسایی كه مربوط به قرون وسطی است و اطراف دریاچه قرار دارد، تقریباً سایر قسمتهای رودخانه، مورد بازدید قرار نمیگیرد. در این دریاچه، جزیره ای هم بوده به نام جزیره راهبان كه توسط راهبه های سه كلیسا در آن ساخته شده. با گذشت زمان و پایین رفتن سطح آب، جزیره به ساحل متصل شده و شبه جزیره را ساخته است.
- یکشنبه ۱۴ مهر ۹۸ ۲۱:۵۹
- ۱۹۲ بازديد
- ۰ ۰
- ۰ نظر